اين بود خلص وقائع خوارج در سيستان كه بعد ازين با خروج حمزه بن عبد اللّه در 181 ه 797 م دوام مىكند ، و ما شرح آن را در قسمت دهم فصل سوم به اشباع و تفصيل داده‌ايم . و معلومست كه اين خوارج سيستانى در بسا بلاد ديگر هم قوت و سكونت داشتند . مثلا : مولف حدود العالم گويد : كه در حدود 372 ه 982 م در حصار محكم گرديز مردمان خوارج بودند . « 1 » در اراضى جنوب افغانستان كه با سيستان متصل‌اند ، و در سابق طوران و اكنون بلوچستان گويند ، نيز آثار بسط و نفوذ خوارج ديده مىشود . و ما در شرح احوال حمزه قائد سيستانى خوانديم ، كه او بارها ازين راهها بر سند تاخته بود . يكى از شهرهاى معروف و مراكز مدنيت اين سرزمين قصدار يا قزدار ( بضمهء اول ) بود ، كه پايتخت حكمرانان خوارج شمرده مىشد ، و ياقوت بسند قول ابى على تنوخى گويد : كه در قصدار خليفهء خوارج ميزيست و اينشهر ايشان بود ، كه در ان با كمال امن و امانت ميزيستند و خيانت و دزدى و فساد به آن راه نداشت ، و هركس هر چيزى را كه در جايى مىماند ، تا كه پس مىآمد كسى به آن دست نميزد ، و محفوظ بود . « 2 » گاهى خوارج سواحل عربى هم بوسيلهء كشتى از راه بحر به سند مىآمدند ، و در سرزمين‌هاى شرقى و جنوبى خراسان تبليغ مسلك خود را مىنمودند ، مثلا در سنه 142 ه 759 م حسان بن مجاهد خارجى از راه رقه بوسيلهء كشتى بر سواحل سند پايين آمد و كوشيد تا ازينجا لشكرى را بمقابل عباسيان برد ، ولى عمر بن حفص والى سند از هواخواهان دودمان نبوى بود ، و حسان خارجى را مجبور ساخت كه بموصل برگردد . « 3 » كراميان اين مذهب در حدود 200 ه 815 م يعنى از اواخر عصريكه مورد بحث ماست در سيستان و قلب خراسان بوجود آمد ، كه موسس آن يكى از پارسايان و علماى

--> ( 1 ) - حدود 45 ( 2 ) - معجم البلدان 4 / 342 ( 3 ) - تاريخ سند ندوى 152